* ( « وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ » ) * كلمه ( مثل ) اگر با كسره ميم و سكون ثا خوانده شود به معناى شبه ( مانند ) است ، و اگر بفتحه ميم و فتحه ثا خوانده شود معناى شبه ( شباهت ) را مىدهد ، و منظور از مثل كه براى چيزى مىآورند بيانى است كه كانه آن چيز را در نظر شنونده مجسم كرده است ، كه اين چنين بيان را استعاره تمثيليه مىگويند ، مانند اينكه خداى تعالى در باره علماى يهود كه به علم خود عمل نمىكردند مثل زده به چهارپايى كه كتاب بر آن بار كرده باشند ، مىفرمايد : « مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُوا التَّوْراةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوها كَمَثَلِ الْحِمارِ يَحْمِلُ أَسْفاراً » « 1 » و نيز از همين باب است مثل به معناى صفت مانند آيه : « انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الأَمْثالَ » « 2 » چون اين در پاسخ آن تهمتها است كه به رسول خدا ص مىزدند ، و مىگفتند : او مجنون است ، ساحر است ، كذاب است ، و امثال اينها ، پس كلمه امثال در اينجا به معناى صفت است و از آنجايى كه در آيه مورد بحث خداى تعالى با جمله ( * ( مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ . . . ) * ) آن مثل را بيان كرده ، لا جرم بايد گفت : كه كلمه نامبرده معناى اول را مىدهد . « * ( مَسَّتْهُمُ الْبَأْساءُ وَالضَّرَّاءُ . . . ) * » بعد از آنكه شوق مخاطب براى فهميدن تفصيل اجمالى كه جمله : ( * ( وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ . . . ) * ) بر آن دلالت داشت شديد شد ، با جمله مورد بحث آن را تفصيل داد ، و كلمه ( باساء ) به معناى شدت و سختى است كه از خارج نفس آدمى به آدمى وارد مىشود ، مانند گرفتاريهاى مالى ، و جاهى ، و خانوادگى ، و نداشتن امنيتى كه در زندگيش به آن نيازمند است . و اما ضراء عبارت است از شدتى كه به جان و تن انسان مىرسد ، مانند جراحت و قتل و مرض ، و كلمه زلزله و زلزال معنايش معروف است ، و اصل آن از ماده ( ز - ل - ل ) است ، كه به معناى لغزيدن است ، و اگر اين كلمه تكرار شده ، براى اين بود كه بر تكرار دلالت كند ، تو گويى زمينى كه مثلا دچار زلزله شده ، لغزشهايى پشت سر هم كرده ، و اين معنا ، در كلمه ( صر - و صرصر ) ، و كلمه ( صل و صلصل ) و كلمه ( كب و كبكب ) نيز جريان دارد ، و كلمه زلزال در آيه شريفه كنايه است از اضطراب و دهشت . « * ( حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَه ) * . . . » كلمه ( يقول ) به نصب لام خوانده شده و بنا بر اين قرائت جمله در معناى غايت و نتيجه

--> ( 1 ) مثل كسانى كه تورات برايشان بار شد سپس زير بار نرفتند مانند حكايت الاغ است كه كتابهايى را بار دارد . « سوره جمعه آيه 5 » ( 2 ) ببين چگونه برايت صفتهاى نادرست مىتراشند . « سوره فرقان آيه 9 »